Ινστιτούτο Γνωσιακής Αναλυτικής Ψυχοθεραπείας

Διαπροσωπικές σχέσεις και διαταραχές προσωπικότητας

Οι διαπροσωπικές σχέσεις σήμερα έχουν αναδειχθεί σε μείζον κοινωνικό ζήτημα γιατί εκφράζουν την διάθεση του Δυτικού τρόπου ζωής.Σε μια κοινωνία ανταγωνιστική και ελιτίστικη που εξαίρει την μοναδικότητα του ατόμου θέλει πολύ θάρρος να μπορέσει κανείς να αναπτύξει υγιώς κοινωνικές επαφές και να διαχειριστεί με επιτυχία τις κοινωνικές δεξιότητες που διαθέτει.

Περισσότερο απο ποτέ η ψυχοθεραπεία σήμερα ασχολείται με εκμάθηση κοινωνικών δεξιοτήτων σε ανθρώπους που δυσκολεύονται να μπουν στο παιχνίδι των ανθρώπινων σχέσεων .Το άγχος που προκύπτει πολλές φορές όταν το άτομο αναγνωρίζει την προσωπική του ανεπάρκεια να οριοθετήσει ένα ρόλο στις γύρω του επαφές είναι δυνατό να οδηγήσει σε συγκεκριμμένου τύπου καταστάσεων , κυρίως στο φάσμα των διαταραχών προσωπικότητας.

Το αξιοσημείωτο είναι ότι η τάση για εκδήλωση διαταραχών προσωπικότητας αρκετές φορές ενυπάρχει στο άτομο και εκδηλώνεται σε περιόδους έντονης ψυχοσωματικής πίεσης.Κάθε μια από αυτές τις διαταραχές προσδιορίζει και ένα συγκεκριμμένο προφίλ προσωπικότητας που σαφέστατα σε περιόδους χωρίς ένταση εκδηλώνεται απλά σαν ένα δομημένο σύνολο χαρακτηριστικών γνωρισμάτων .

Επομένως θα μπορούσαν πολλοί άνθρωποι να κατηγοριοποιηθούν με αυτό το σύστημα ταξινόμησης χωρίς απαραίτητα να σημαίνει ότι θα οδηγηθούν στην ανάπτυξη συκεκριμμένης διαταραχής.Ας δούμε όμως αναλυτικότερα αυτά τα προφίλ.

Παρανοικός ׃ Στις κοινωνικές του σχέσεις παρουσιάζεται εξαιρετικά καχύποπτος.Ζει συνεχώς με την αίσθηση ότι είναι το θύμα και ότι όλοι έχουν κακά κίνητρα με τον τρόπο που του συμπεριφέρονται και συνδιαλλέγονται.Νιώθει ότι είναι στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των άλλων και συχνά κατηγορεί τους άλλους τις περισσότερες φορές αναίτια.Αυτός ο τύπος προσωπικότητας έχει δυσκολία στη συσχέτιση με εξουσιαστικά πρόσωπα και στην προσαρμογή σε συγκεκριμμένους ρόλους που του είναι δοτοί και όχι προσδιοριζόμενοι άμεσα από τον ίδιο.Ένας διάχυτος φόβος ότι οι άλλοι αν θα τον πλησιάζουν θα τον εξουσιάσουν τον οδηγούν σε περίεργες συμπεριφορές απομάκρυνσης ,αποφυγής ,επιθετικότητας, αμυντικής στάσης ...

Σχιζοειδής : Είναι αποστασιοποιημένος στις κοινωνικές του σχέσεις και το εύρος έκφρασης συναισθημάτων είναι περιορισμένο.Η επιθυμία για κοινωνική επαφή είναι μικρή ίσως και ανύπαρκτη και οδηγεί σε μοναχικό τρόπο ζωής .Συνήθως δεν έχει φίλους και παρουσιάζεται εγωιστής ,απόμακρος και ψυχρός. Ακόμα και σε καταστάσεις που θυμώνει δεν εκφράζει το θυμό του με αποτέλεσμα να δείχνει ασυναισθηματικός και αδιάφορος ενώ δεν είναι.Η αίσθηση του χιούμορ είναι μηδαμινή και κατά την στενή διαπροσωπική σχέση αισθάνεται μπερδεμένος ,αγχωμένος και φοβισμένος. Πολλές φορές δημιουργεί στους γύρω του συναισθήματα κενού γιατί εκείνοι παίρνουν τα συναισθήματα κενού που αυτός μεταβιβάζει .

Σχιζότυπος : Μοιάζει αρκετά με τον σχιζοειδή στο ότι δεν επιθυμεί τις διαπροσωπικές σχέσεις.Επιπλέον έχει δυσανεξία στην κατά πρόσωπο επικοινωνία και ιδιαίτερα όταν τα βλέμματα συναντιούνται .Το συναίσθημα του είναι απρόσφορο και εκληλώνεται με εκκεντρικό τρόπο.Οι πεποιθήσεις του είναι εκκεντρικές και για αυτό πολλές φορές σε μια παρέα θα προκαλέσει θυμό και οργή .Χρησιμοποιεί ειδικές φράσεις για να εξηγήσει έννοιες που μόνο εκείνος αντιλαμβάνεται και αρέσκεται στην χρησιμοποίηση κωδικών συμπεριφοράς που για τους άλλους είναι ένα μυστήριο.

Οριακός : Έχει έντονο το φόβο εγκατάλειψης από τους φίλους του και συντρόφους και όταν γίνεται αυτό ή αντιλαμβάνεται ότι πρόκειται να γίνει ,γίνεται εκδικητικός ,πανικοβάλλεται ,θυμώνει και οργίζεται.Στις διαπροσωπικές σχέσεις κινείται μεταξύ δυο άκρων που χαρακτηρίζονται από έντονη υπερβολή.

Εξιδανικεύει εύκολα τους φίλους του , ειδικά όταν δέχεται την φροντίδα τους και απογοητεύεται έντονα όταν δεν παίρνει αυτό που θέλει με αποτέλεσμα να γίνεται χλευαστικός και είρωνας. .Οι διαπροσωπικές σχέσεις του είναι χαώδεις και εναλασσόμενες αφού σπάνια υπάρχει μονιμότητα.Σε συναισθηματικό επίπεδο αντίθετα συναισθήματα εναλλάσσονται πολύ γρήγορα δημιουργώντας αντιφάσεις και καχυποψία στους γύρω για την αυθεντικότητα τους.

Ο συναισθηματικός χειρισμός των άλλων είναι καθημερινό φαινόμενο για αυτό και μετά από τέτοια καθημερινή εξάσκηση αποκτούν ιδιαίτερη ικανότητα να μπορούν να διεισδύουν στον εσωτερικό κόσμο των άλλων ανθρώπων.Από όλες τις περιπτώσεις στυλ προσωπικότητας αυτό είναι και το πιο δύσκολο να αντιμετωπιστεί γιατί σε επίπεδο χαρακτηριστικών διαθέτει λίγο από όλα τα άλλα στυλ .

Ναρκισσιστής : Οι διαπροσωπικές του σχέσεις αναπτύσσονται σχεδόν πάντα με άτομα που ανήκουν σε συγκεκριμμένες κάστες και δεν είναι κοινοί θνητοί.Συχνά εκμεταλλεύεται τους άλλους και δείχνει αδιάφορος στο αν η συμπεριφορά του πληγώνει.Θέλει να είναι το επίκεντρο του ενδιαφέροντος των άλλων και για αυτό πολλές φορές προκαλεί με την εμφάνιση του ,το περιεχόμενο και εκφορά του λόγου του.Παρουσιάζεται ανταγωνιστικά και πάντα συγκρίνει τον εαυτό του με άλλους. Δυσανασχετεί όταν τα φώτα της δημοσιότητας πέφτουν αλλού μέχρι το σημείο που μπορεί να βιώσει και κατάθλιψη.

Αντικοινωνικός : Ο τύπος αυτός προσωπικότητας χαρακτηρίζεται απο ανικανότητα να αγαπήσει και να καταλάβει τις ανάγκες των άλλων.Εμφανίζει παντελή απώλεια τύψεων και ντροπής καθώς και συνείδησης ακολουθίας κοινωνικών κανόνων.Η ηθική στις διαπροσωπικές του σχέσεις είναι ανύπαρκτη.Ο κυνισμός και η περιφρόνηση στα συναισθήματα των άλλων είναι έντονη.Έχει πολλαπλούς ερωτικούς συντρόφους και εκμεταλλεύεται σεξουαλικά καταστάσεις.Οι ερωτικές του σχέσεις δεν είναι ουσιαστικές και είναι δευτερεύουσας σημασίας σε υπαρξιακό επίπεδο.Συχνές είναι οι περιπτώσεις που επιδίδεται σε κακοποιήσεις σεξουαλικού ,σωματικού και ψυχολογικού περιεχομένου προκειμένου να αντισταθμίσει παθολογικά την έντονη εσωτερική ανασφάλεια.

Δραματικός : Το άτομο αυτό δεν νιώθει καλά με τον εαυτό του αν δεν αποτελεί το επίκεντρο της προσοχής των άλλων. Εκδραματίζει την συναισθηματική του έκφραση και η ζωντάνια του αρχικά αποτελεί πόλο έλξης για τους άλλους .Επειδή όμως αυτό γίνεται συνεχόμενα κουράζει και εκνευρίζει τους άλλους.Παρουσιάζεται σαγηνευτικό και ερωτικό άτομο που δείχνει να έχει ερωτικό και ρομαντικό προσανατολισμό.Προσέχει ιδιαίτερα την εξωτερική του εμφάνιση και είναι ευαίσθητο στην κριτική των άλλων.Η συναισθηματική έκφραση του είναι υπερβολική και σκοπό έχει να κλέψει την παράσταση και όχι να εκφράσει αυθεντικά τα συναισθήματα του.Παίζει διάφορους ρόλους στην σχέση του (συνήθως το θύμα ) και χρησιμοποιεί το συναισθηματισμό του ως μέσο χειραγώγησης των άλλων.Είναι τόσο συχνή η εναλλαγή των ρόλων που παίζει που συχνά αντιμετωπίζει πρόβλημα ταυτότητας ιδιαίτερα προς την επίγνωση αυθεντικών συναισθημάτων που θέλει να εκφράσει.

Αποφευκτικός :Παρουσιάζεται με έντονη κοινωνική συστολή,συναισθήματα ανεπάρκειας και υπερβολική ευαισθησία στην κριτική των γύρω.Αποφεύγει έντονα την διαπροσωπική επαφη και εμφανίζει εξαιρετική δυσκολία να κάνει φιλίες ,να αναδειχθεί επαγγελματικά και να παρευρευθεί σε κοινωνικές εκδηλώσεις.Αν καταφέρει να δημιουργήσει διαπροσωπικές σχέσεις είναι αρκετά δοτικός και αυθεντικός.Υστερεί πολύ όμως σε εύρος κοινωνικών δεξιοτήτων με αποτέλεσμα στους άλλους να φαίνεται περίεργος και ιδιαίτερος.Για να προχωρήσει ουσιαστικότερα σε κάποια διαπροσωπική σχέση πρέπει οπωσδήποτε να νιώσει άνευ όρων αποδοχή και πλήρη εμπιστοσύνη.Πολλές φορές σε παιδική ηλικία έχει το προφίλ του ντροπαλού παιδιού που αποφεύγει τους ξένους ,τις νέες καταστάσεις και θέλει συνέχεια την παρουσία των γονιών του για να αισθανθεί καλύτερα.Συχνά παρουσιάζεται με το σχεδόν όμοιο προφίλ του κοινωνικοφοβικού ατόμου.

Εξαρτημένος : Παρουσιάζεται στις κοινωνικές του συναναστροφές με τάσεις προσκόλλησης στους άλλους γιατί νιώθει πολύ ανήμπορος να επιτελέσει μόνος ακόμα και βασικές καθημερινές ανάγκες.Αν μείνει μόνος νιώθει ότι δεν έχει νόημα η ζωή του.Προκειμένου να διατηρεί σχέσεις με ανθρώπους γύρω του υπομένει ακόμα και εξευτελιστικές καταστάσεις για τις οποίες μετανιώνει αργότερα και κατηγορεί τον εαυτό του.Σπάνια διαφωνεί με τους άλλους αφού κάθε διαφωνία οδηγεί τη σκέψη του σε καταστροφολογικά σενάρια απομόνωσης.Όταν μένει μόνος του παθαίνει κατάθλιψη και ζητάει απεγνωσμένα την συντροφιά των άλλων.Συνήθως επιζητά την παρέα ιδιαίτερα δυναμικών ατόμων που στη συνέχεια όμως πνίγεται από τις τάσεις προσκόλλησης του και αντιδρούν.

Ψυχαναγκαστικός : Στις κοινωνικές του σχέσεις παρουσιάζεται άκαμπτος και δυσκολεύεται να ανταποδώσει κοπλιμέντα .΄Οταν διεισδύει σε παρέες και δεν νιώθει ότι κάποιος συνολικά έλεγχος του ανήκει θυμώνει συγκεκαλυμμένα και αγχώνεται.Ιδιαίτερα στα συναισθήματα τρυφερότητας δυσκολεύεται πολύ ενώ σε όλα τα άλλα είδη συναισθημάτων παρουσιάζεται σταθερός και ελεγχόμενος.Διαλέγει σταθερές παρέες οι οποίες μπορεί κα να διατηρηθούν πολλά χρόνια.Παρουσιάζεται πολλές φορές γκρινιάρης,τσιγκούνης και μαγκούφης.Ο Τζακ Νίκολσον έχει υποδυθεί εκπληκτικά ένα ανάλογο ρόλο σε γνωστή ταινία .

Αν διαθέτετε κάποιο συγκεκριμμένο προφίλ από αυτά καλό θα ήταν να αρχίσετε να αναρωτιέστε για τους τρόπους που τα παιδικά βιώματα ώθησαν την ανάπτυξη τους.Επίσης αν καταλήξετε οτι αυτά τα χαρακτηριστικά σας δυσχεραίνουν τη ζωή σας καθημερινά, σταθερά και επαναλαμβανόμενα σημαίνει ότι έχουν εξελιχθεί στην ανάλογη διαταραχή προσωπικότητας και χρειάζονται καθοδήγηση ειδικού .Ενδεδειγμένη θεραπευτική προσέγγιση για αυτές τις διαταραχές είναι η γνωσιακή αναλυτική μέθοδος που συνδυάζει ψυχοδυναμικές τεχνικές με γνωσιακή ψυχο εκπαίδευση.Επειδή στην περίπτωση των διαταραχών αναφερόμαστε ουσιαστικά σε χρόνια χαρακτηριστικά η θεραπεία δεν μπορεί να είναι βραχυπρόθεσμη.Η φαρμακοθεραπεία ειναι δευτερεούσα έναντι της ψυχοθεραπείας και αυτό γιατί δεν είναι ξεκάθαρος ακόμα ο ρόλος της νευροβιολογίας σε αυτές τις περιπτώσεις.

ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗΣ ΣΤΑΥΡΟΣ
Επιστημ.Διευθυντής Ινστιτούτου Γνωσιακής Αναλυτικής ΨυχοθεραπείαςΛέκτορας Ψυχοπαθολογίας Πανεπ.Ουαλλίας (Ελληνοβρετανικό Κολλέγιο)